:::PRESS.IS:::

Aratúnsmálið sem svo hefur verið kallað markar að mörgu leyti ákveðin tímamót hvað varðar tjáningarfresli á netinu annars vegar og ærumeiðingar hins vegar. Margir ómar hafa fallið í þessu máli og tengjast þeir m.a. athugasemdakerfum á netinu. Morgunblaðið fjallaði um þetta mál í fréttaskýringu um helgina og Sigurður Már Jónsson, varaformaður Blaðamannafélagsins  hefur tekið saman eftirfarandi samantekt um málið undir yfirskriftinni "Ný fjölmiðlalög og Aratúnsmálið":

Ný fjölmiðlalög og Aratúnsmálið
Fimmtudaginn 5. janúar féll í Héraðsdómi Reykjavíkur enn ein meiðyrðadómurinn vegna Aratúnsmálsins svokallaða. Þessar hatrömmu nágranaerjur, sem bárust inn í fjölmiðla í byrjun júlí 2010, hafa þannig dregið dilk á eftir sér en fjölmiðlaumfjöllunin var bundin við netmiðlana; Pressuna, Eyjuna og vefútgáfu DV. Að því leyti eru málaferlin óvenjuleg auk þess sem reynt hefur á ábyrgð ummæla í skoðanaskiptakerfum netmiðlanna í túlkun nýrra fjölmiðlalaga. Aðeins urðu málaferli vegna umfjöllunar á vegum DV. Ljóst er að stefnendur í málinu hafa lagt talsvert á sig til þess að fá úrlausn sinna mála hjá dómstólum. Ekki var leitað til siðanefndar BÍ þó blaðamönnum og útgáfufélögum hafi verið stefnt í sumum tilvikum.

Íbúar í Aratúni 34 hafa nú höfðað fimm hliðstæð dómsmál vegna ummæla í athugasemdakerfidv.is auk þess að stefna blaðamönnum og útgáfufélagi DV í sumum tilvikum. Málin lúta að hluta til að ábyrgð á rafrænni framsetningu efnis, þó aðrir en blaðamenn viðkomandi útgefanda leggi það til. Því má segja að dómsmálin hafi reynt á margvísleg lög. Þar má fyrst nefna ný fjölmiðlalög, meiðyrðalöggjöfina,  prentlög (sem voru fallin úr gildi að hluta til), lög um rafræn viðskipti og rafræna þjónustu og að sjálfsögðu ákvæði um tjáningarfrelsi og verndun einkalífs. Hér er því um að ræða fjölbreytt lagaákvæði sem þarf að taka tillit til. Í fréttaskýringu Morgunblaðsins á laugardaginn var haft eftir lögmanni Aratúnsfjölskyldunnar, Vilhjálmi H. Vilhjálmssyni hrl., að tilkoma nýrra fjölmiðlalaga hafi skýrt réttarstöðu skjólstæðinga hans og auðveldað málsókn.

Til að útskýra betur umsvif málaferlanna þá var allt að 14 einstaklingum send kröfubréf vegna ummæla um fjölskylduna. 10 þeirra voru vegna ummæla í athugasemdakerfi DV. Í raun má tala um hópmálsókn en sjö mál hafa verið höfðuð, fimm málum lauk með sátt áður en þau komu til kasta dómstóla og eitt mál verður þingfest nú í byrjun janúar í Héraðsdómi Reykjavíkur að því er kemur fram í fréttaskýringu Morgunblaðsins. Horfur eru á að að minnsta kosti þremur málum verði áfrýjað til Hæstaréttar. Jón Bjarki Magnússon, blaðamaður DV, hefur áfrýjað, Andrés Helgi Valgarðsson vinnur að áfrýjun og sömuleiðis eru stefnendur að vinna að áfrýjun eins málsins. Nú þegar mun Aratúnsfjölskyldan hafa fengið þrjár milljónir króna í bætur og málskostnað.

Eins og áður segir eru málaferlin forvitnileg um margt, ekki þó síst þátt hins almenna borgara í samfélagsumræðunni með aðstoð umsagnakerfa fjölmiðla, Facebook og bloggfærslna. Af meðhöndlum dómstóla að dæma þá þarf almenningur að hugsa sinn gang áður en hann geysist út á hinn rafræna ritvöll. Dómstólar eru hér að minna á þá takmörkun við tjáningarfrelsið að ekki er hægt að tala um nafngreint fólk sem ,,skrímsli”, ,,drullusokka”, ,,snarskemmda” og ,,glæpamenn”, svo fátt eitt sé tínt til. Því síður að hægt sé að hvetja til umræddir einstaklingar séu lamdir eða eitthvað þaðan af verra. Það skal tekið fram að hér er ekki lagt mat á tilefni skrifanna, nágranaerjurnar sjálfar sem augljóslega voru óvenju illvígar.

Eins og áður segir var DV og blaðamönnum þess einum stefnt í málinu. Þó að talsmenn blaðsins  segist fylgjast með ummælum sem falla í umsagnarkerfum þess þá var greinilega misbrestur á því og nokkur hinna stefnu ummæla flutu þar um óáreitt um tíma. Ef ætlunin er að hafa vaktað umsagnakerfi með það fyrir augum að fjarlægja ósönn og meiðandi ummæli hlýtur sú vöktun að þurfa að vera virk allan tímann. Gera má ráð fyrir að það væri sú krafa sem DV myndi gera til annara í þjóðfélaginu í svipuðum aðstæðum. Í málaferlunum gegn Jóni Bjarka Magnússyni, blaðamanni DV, var blaðamanni einum stefnt en útgefandi og ábyrgðarmaður undanskilinn. Blaðamenn hljóta að hafa áhyggjur af slíkri þróun.

Hér má sjá nánari upplýsingar um nokkur málanna:

Málið gegn Ástu Ernu Oddgeirsdóttur
Í því máli sem féll dómur í á fimmtudaginn var þess krafist að DV ehf. yrði dæmt til refsingar fyrir að hafa birt og borið út ærumeiðandi aðdróttanir. Hin umdeildu ummæli birtust í athugasemdakerfi DV ehf. á vefsíðu félagsins sem athugasemd í kjölfarið á umfjöllunum í DV um Aratúnsmálið hinn 18. september 2010.

Forráðamenn DV ehf. höfnuðu ábyrgð, m.a. með vísan til laga nr. 30/2002 um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu, einkum 14. gr., en til vara 12. og 13. gr. Fyrir dómnum greindi aðila á um, hvort sú starfsemi, sem DV ehf. rekur með vefsvæði sínu, falli undir lögin. Dómarinn kaus að líta til þessi fordæmis sem sjá má í dómi Hæstaréttar í máli nr. 100/2011. Þar kom fram sú meginregla, að höfundur beri ábyrgð á ummælum sínum á grundvelli almennra reglna, einkum sakarreglunnar, verið talin gilda um efni, sem birt er á netinu. Því var það niðurstaða Héraðsdóms Reykjavíkur að:

,,Með því að höfundur ummælanna, er nafngreindur og engin áhöld um það, hver hann er, ber hann ábyrgð á ummælunum. Þá er ábyrgð stefnda DV ehf. ekki önnur eða meiri á efni, sem birtist rafrænt á athugasemdasíðum dv.is, en hún er þegar efni er birt í prentuðum eintökum blaðsins. Ber því að sýkna stefnda DV ehf. af öllum kröfum stefnenda í máli þessu.”

Það er því niðurstaða dómsins að vegna þess að höfundur stefndra ummæla er nafngreindur verði eigandi vefmiðilsins ekki gerður ábyrgur. Þessi  niðurstaða ætti að vera áminning fyrir bloggara um að með því að skrifa undir nafni verði þeir gerðir ábyrgir. Um leið ætti það að vera áminning fyrir útgáfufélög að tryggja að allir skrifi undir nafni á vefsíðum þeirra. Þess bera að geta að höfundur ummælana skrifaði þau í gegnum Facebook umsagnarkerfi sem DV bauð uppá og í málflutningi taldi útgáfan að það fríaði hana af ábyrgð á birtingu ummælana.

Stefndu, Ástu Ernu, var gert að greiða 100.000 krónur í miskabætur og 200.000 krónur í málskostnað. Ummæli voru ómerkt.

Sjá, nánarhttp://domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=E201101451&Domur=2&type=1&Serial=1&Words=

Málið gegn Trausta L. Aðalsteinssyni
Þann 19. desember 2011 var dæmt í máli sem Aratúnsfjölskyldan höfðaði gegn Trausta L. Aðalsteinssyni og DV ehf. Um var að ræða ummæli sem Trausti hafði skrifað á vefsvæði DV. Óumdeilt var talið að Trausti hefði skrifað ummælin og DV ehf. því sýknað.

„Enda þótt fallast megi á, að ummælin séu smekklaus og óviðurkvæmileg, verða þau af þeim sökum, og að gættum rétti stefnda samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, ekki ómerkt.“ segir í dómnum.

Í dómnum kemur fram ákveðið mat á hvað telst eðlileg þjóðfélagsumræða eins og sjá má af eftirfarandi umsögn:

,,Enda þótt deila megi um það, hvort sú umfjöllun um Aratúnsmálið svokallaða, hafi átt erindi til almennings, verður að fallast á, að miðað við þá miklu umfjöllun, sem málið fékk í fjölmiðlum á sínum tíma og yfir langt tímabil, hafi það orðið þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og því eðlilegt, að almenningur hafi tjáð sig um málið, m.a. á bloggsíðum fjölmiðlanna. Verður og að ætla bloggurum svigrúm til þess að fjalla um málefni, sem eru orðin hluti af þjóðfélagsumræðunni, en þó innan þeirra marka, sem tjáningarfrelsinu eru sett í stjórnarskrárákvæðinu.”

Trausti var sýknaður í málinu.

Málið gegn gegn Andrési Helga Valgarðssyni
Bloggarinn Andrés Helgi Valgarðsson var í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 30. nóvember 2011 dæmdur til að greiða Margréti Lilju Guðmundsdóttur 300 þúsund krónur vegna ummæla sem hann lét falla á bloggsíðu sinni og á Facebook. Þá var honum gert að greiða henni 650 þúsund krónur í málskostnað, eða samtals 950 þúsund krónur. Umrædd ummæli höfðu fallið á bloggvef Andrésar og Facebook-síðu hans.

Í dómsniðurstöðu var meðal annars talið tilefnislaust og óviðurkvæmt að rifja upp gömul dómsmál er varðaði stefnanda. Dómarinn taldi að gengið hefði verið fram af of mikilli hörku þó skrif Andrésar hafi ekki hlotið mikla útbreiðslu.
Sjá nánar:
http://domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=E201006157&Domur=2&type=1&Serial=1&Words=

Málið gegn Jóni Bjarka Magnússyni
13. október síðastliðinn féll dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur gegn Jóni Bjarka Magnússyni blaðamanni DV. Jóni Bjarka var gert að greiða 700.000 krónur í miskabætur og 750.000 krónur í málskostnað. Fjöldi ummæla var ómerktur, meðal annars rangar fullyrðingar um eldri sakamál á hendur Aratúnshjónunum.  Er óhætt að segja að þarna hafi óvenjulegur fjöldi ummæla verið ómerktur en 13 ummæli af 19 tilgreindum voru ómerkt. DV var gert að birta niðurstöðu dómsins þó blaðið hefði ekki verið aðili að dómnum. Það hlýtur að vekja athygli að blaðamanni er stefnt en ekki ábyrgðamanni eða útgefanda þó hér sé um að ræða ítarlega umfjöllun í viðkomandi miðli sem miðillinn hefur tekjur af.

Í viðtali ávisir.is eftir að dómur var fallinn sagði Jón Bjarki að líklega myndi hann áfrýja dómnum. Um leið taldi hann að óbreyttur dómur myndi gera hann gjaldþrota.

Sjá nánar:
http://domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=E201006524&Domur=2&type=1&Serial=1&Words=