:::PRESS.IS:::

Hér á eftir  fer hugleiðing Birgis Guðmundssonar, kennara við Háskólann á Akureyri og umsjónamanns press.is, í tilefni  yfirlýsingar lögmanns um vinnubrögð fjölmiðla og nafn og myndbirtingar af ungum manni sem yfirheyrður var vegna manndrápsins í Hafnarfirði.

Nafn og myndbirting  í fjölmiðlum

„Það ber að fordæma þau forkastanlegu vinnubrögð sem ákveðnir fjölmiðlar hafa viðhaft í þessu máli og þá sérstaklega ótímabæra nafn- og myndbirtingu af skjólstæðingi mínum.” Þetta segir m.a. í yfirlýsing frá Guðrúnu Sesselju Arnardóttur, lögmanni unga mannsins, sem var í haldi lögreglu í fyrrinótt í tengslum við manndrápið í Hafnarfirði.  Þetta eru sterk orð enda stórt mál á ferðinni. Hins vegar er þetta líka mál sem nauðsynlegt er að ræða af yfirvegun  þótt slíkt sé eðlilega erfitt þegar málið allt og kringumstæður eru jafn skelfilegar og raun ber vitni.

Ótímabær birting
Í yfirlýsingu lögmannsins segir ennfremur:  “Gera verður þá kröfu til fjölmiðla að þeir hafi í heiðri þá meginreglu réttarfarslaga að maður sé saklaus uns sekt telst sönnuð og á það sérstaklega við þegar hvorki hefur verið farið fram á gæsluvarðhald yfir viðkomandi, né heldur gefin út ákæra.”      Ekki er annað hægt en taka almennt undir þessi orð, og fallast á það að mynd- og nafnbirtingin í fjölmiðlum var ótímabær.  Þetta virðast allir sammála um, þar á meðal a.m.k. sumir þeir miðlar sem birtu nafn og mynd, því um leið og pilturinn var látinn laus var sagt frá því á mjög  áberandi hátt og upphaflega fréttin með nafni og mynd tekin út úr fréttasafninu.  Svo virðist því sem fjölmiðlafólk sé sammála um að þarna hafi menn misstigið sig og strax gert sitt til að leiðrétta málið.  Hitt atriðið sem lögmaðurinn talar um, að fjölmiðlar hafi ekki haft í heiðri þá meginreglu að menn séu saklausir þar til sekt sé sönnuð,  er langsóttara. Enginn fjölmiðill sagði í fréttum að maðurinn væri sekur, heldur kom fram að „talið var“ að um ástríðuglæp væri að ræða og að maður væri „grunaður“ um aðild að málinu. Það sem lögmaðurinn er væntanlega að vísa í er sú hugmynd að nafnbirting sé ígildi einhvers konar dóms eða brennimerkingar. Það er þó sjónarmið sem er ekki alveg óumdeilt. Fullyrðingar um sekt komu annars staðar frá, eins og vikið verður að hér á eftir.

Ritstýrðir og óritstýrðir miðlar
Hins vegar er einnig gagnlegt að skoða þetta mál út frá fleiri sjónarmiðum  m.a. því hvort einhverjar málsbætur eru fyrir nafn- og myndbirtingu af þessu tagi.  Lögmaðurinn talar um „forkastanleg vinnubrögð“  fjölmiðla  og gerir greinilega miklar kröfur til þeirra. Í því samhengi er mjög nauðsynlegt að gera greinarmun á tvennu, sem allt of oft er ekki gert.  Annars vegar eru til fjölmiðlar sem lúta ritstjórn og ákveðnum ritstjórnarreglum og siðareglum sem bæði viðkomandi miðlar hafa sett sér og sem þeir hafa undirgengist í gegnum Blaðamannafélag Íslands.  Það eru þessir fjölmiðlar sem lögmaðurinn er væntanlega að tala um og gera kröfur til.  Hins vegar er ákveðin fjölmiðlaflóra sem er nánast óritstýrð en er í raun mjög öflugt upplýsingakerfi. Þetta eru bloggsíður og samskiptavefir s.s. Facebook eða YouTube.  Þar fer fram mikil og hröð fréttamiðlun ekki síður en hjá hinum ritstýrðu miðlum. Munurinn er hins vegar sá, að við gerum og eigum að gera miklu meiri kröfur til ritstýrðra miðla en hinna sem ekki eru ritstýrðir.  Með einfölduðum hætti má segja að krafan á ritstýrðu fjölmiðlana sé um að upplýsingar þeirra  séu réttar og að þær séu ekki óþarflega særandi fyrir einhverja málsaðila. Tillitssemin má þó ekki ganga það langt að menn þegi yfir því sem máli skiptir til að koma í veg fyrir að særa fólk.  Engin slík krafa er hins vegar gerð um óritstýrða fjölmiðlun, þar er hægt að segja svo gott sem hvað sem er.

Tvö fréttakerfi
Vandi  nútímans er að þessi tvö fréttakerfi, hið ritstýrða og það óritstýrða þrífast  samhliða í samfélaginu og auðvitað verður ákveðin víxlverkun á milli þeirra.  Facebook, Youtube, Twitter eða hvað þessar boðmiðlunarleiðir heita allar eru uppsprettur frétta fyrir ritstýrða fjölmiðla. Það er ekki séríslenskt og kannanir erlendis sýna að þetta eru orðnar mikilvægar lindir fyrir blaða- og fréttamenn um allan heim. En þá er efnið valið og því hafnað og  það sannreynt og ummyndað eftir reglum blaðamennsku. Sömuleiðis þrífast óritstýrðu miðlarnir á fréttum úr hefðbundnu fjölmiðlunum og um þær er bloggað og þar tjáir fólk sig um þær og bætir við upplýsingum sem enginn veit hvort eru réttar eða rangar. Í því dæmi sem hér er til umræðu var það fyrst og fremst á slíkum stöðum sem fram komu fullyrðingar og yfirlýsingar og dómar um að ungi maðurinn væri sekur um einhvern glæp. Það var í slíku óritstýrðu umhverfi sem þess var alls ekki gætt að fólk er saklaust þar til sekt er sönnuð.

Landamæraruglingur
Í þessu sérkennilega fréttasambýli ritstýrðra og óritstýrðra miðla er sérstakrar aðgátar þörf , meðal annars vegna þess að bæði kerfin starfa að verulegu leyti í rauntíma.   Blaðamenn verða að gæta þess að upplýsingar sem eru alkunnar og hafa farið sem eldur í sinu um hið óritstýrða umhverfi hafa allt annað gildi en upplýsingar sem koma fram í alvöru fjölmiðlum.  Nafn og myndbirtinguna í gær er einmitt dæmi um að þessi landamæri  fóru nokkuð á kreik.  Menn vöruðu sig ekki á ólíku vægi og gildi upplýsinga í þessum tveimur fréttakerfum.  Í dag er - eftir því sem best er vitað - enginn ritstýrður fjölmiðill með þá stefnu að birta nöfn fólks sem handtekið er í sakamálum nema um sé að ræða mjög sérstök undantekningartilfelli, t.d. að þjóðþekktir aðilar eigi í hlut eða ef játningar liggja fyrir eða eitthvað slíkt.  Raunar hafa komið upp mál á undanförnum árum þar sem fjölmiðlar hafa ekki verið sammála um mat á slíkum undantekningartilfellum og einn fjölmiðill því talað um viðkomandi nafnlaust á meðan allir aðrir hafa nafngreint aðilann.  Í slíkum tilfellum virkar nafnleyndin hjákátleg .

Atburðarásin
Atburðarásin í gær virðist hafa verið  þannig – í grófum dráttum - að það er RÚV sem segir frá því upp úr kl 09:00 á vef sínum að talið hafi verið að um ástríðuglæp hafi verið að ræða og að viðkomandi  hafi verið mjög ástfanginn af unnustu hins látna.   Ekkert nafn og engin mynd.  Þetta eru að því er virðist upplýsingar sem fengnar eru frá lögreglu.  Um svipað leyti og kannski vegna þessarar fréttar vaknar hinn óritstýrði heimum og tilvísanir eru settar upp  á myndband á Youtube þar sem  ungi maðurinn fer með ástarjátningu  til þessarar stúlku.  Þegar þetta er komið vel af stað er birt mynd og tilvísun á vef DV og tveir aðrir vefmiðlar taka málið upp með sama hætti. Nú má spyrja hvort það hafi gert gæfumun að birta tilvísunina með nafni og mynd á ritstýrðum vefmiðli þar sem málið var þegar komið fram í hinum óritstýrða heimi. Hvort þetta sé ekki í raun svipað því sem áður hefur gerst, að hjákátlegt sé að halda nafnleynd þegar nafnið sé hvort sem er komið á allra vitorð?!   Svarið við því er einfaldlega NEI.  Og það er einmitt lærdómur gærdagsins! 

Gildi blaðamennsku
Þetta erfiða mál sýnir með mjög skýrum hætti að ritstýrðir fjölmiðlar, miðlar þar sem blaðamennska er stunduð samkvæmt hefðbundnum reglum skiptir miklu meira máli en hinn óformlegi og óritstýrði vettvangur samskiptavefja og bloggs. Skiptir þá engu máli þótt sumir segi bloggið og samskiptavefina vera að leysa hefðbundnu fjölmiðlana af hólmi – slíkar fullyrðingar falla um sjálft sig. Þess vegna gerir lögmaður ungamannsins kröfur til fjölmiðla og blaðamanna, ekki til bloggara eða annarra netverja.  Þess vegna er líka mikilvægt að ritstýrðir fjölmiðlar haldi sig við vinnureglur sínar og fagleg viðmið blaðamennsku. Misstigi menn sig í þeim efnum þurfa þeir eftir því sem hægt er að leiðrétta mistökin strax og læra af þeim.  Svo virðist sem það hafi verið gert í gær.
    Birgir Guðmundsson