Hvers vegna sišareglur?
Sigurður Már Jónsson skrifar:
Hvers vegna siðareglur?
Blaðamenn segja stundum að þeir fáist við spurningarnar; hvað, hvenær, hvar, hvernig, hvers vegna og hvað svo. Ég er ekki frá
því að þessum spurningum hafi fjölgað með tímanum. Á fundi hjá Blaðamannafélagi Íslands 17.
janúar sl. mátti skilja suma fundarmenn þannig að þeir spyrðu sig; af hverju siðareglur? Af hverju eiga blaðamenn að vera með siðareglur og
siðanefnd? Eru þetta ekki tiktúrur fólks sem er að reyna að gera óhátíðlegt starf hátíðlegt? Því þarf
að klæða starfið mörgum orðum þegar nóg er að segja að blaðamaður eigi að segja sannleikann? Hugsanlega eru einföldustu lausnirnar
bestar, en á það við í þessu tilviki?
Blaðamenn fundu ekki upp siðareglur enda flestar starfsstéttir með líka umgjörð um starf sitt. Frægastar eru líklega siðareglur lækna sem hafa helgað starfið um aldir. Það er sammerkt öllum siðareglum að þeim er ætlað að efla skilning á starfinu, bæði innávið og útávið. Siðareglur eru því ekki einvörðungu til eigin brúks, þær eru til þess að gefa utanaðkomandi skilning á því hvernig viðkomandi starfsstétt lítur á sjálfa sig og þá um leið hvers er að vænta í samskiptum við hana.
Siðareglur blaðamanna eru komnar til ára sinna og hafa verið til endurskoðunar um nokkurra ára skeið. Síðast var þeim breytt 1991. Nefndir hafa starfað og fundir verið haldnir. Þeir sem leggja sig eftir því að kynna sér reglurnar hafa margir myndað sér ákveðnar skoðanir á þeim þó líklega skipti þær ekki svo miklu í daglegu starfi blaðamanna. Á síðasta ári barst Siðanefnd BÍ til þess að gera fá mál til úrlausnar. Hvað veldur er erfitt að segja en kærumál hafa haft tilhneigingu til að koma í bylgjum. Á sama tíma og Siðanefnd hafði lítið að gera var óvenju erilsamt hjá dómstólum landsins vegna meiðyrðamála. Ef breyttar siðareglur gætu komið í veg fyrir eitthvað af málaferlum á hendur blaðamönnum þá væri það ánægjulegt.
Nokkur rök fyrir siðareglum
En þó ekki hafi verið mikið að gera hjá Siðanefnd þá er ekki þar með sagt að reglurnar skipti ekki
máli. Hér skulu nefnd nokkur atriði sem má horfa til.
Í fyrsta lagi gefa þær fólki kleyft að fá óvilhallann aðila til að meta umfjöllun sem það varðar með skjótum og ódýrum hætti.
Í öðru lagi gefa þær blaðamönnum tækifæri til þess að fá eigin vinnubrögð metin með hlutlægum hætti.
Í þriðja lagi gera þær blaðamönnum og almenningi kleyft að skiptast á skoðunum á vettvangi þar sem sjónarmið blaðamennskunnar eru metin hærra en fyrir venjulegum dómstólum.
Í fjórða lagi gefa þær blaðamönnum tækifæri á að aðgreina sig frá öðrum þeim sem vilja taka þátt í þjóðmálaumræðunni með óljós markmið að leiðarljósi.
Í fimmta lagi þá færa þær almenningi þau skilaboð að blaðamenn íhugi með gagnrýnum hætti eðli og inntak starfsins og leggi sig fram við að bæta vinnubrögð sín.
Í sjötta lagi eru viðurlög við brotum og opinber birting þeirra í samræmi við gagnsæi starfsins.
Duga starfsreglur?
Þó siðareglur BÍ hafi verið við lýði í ríflega hálfa öld þá hefur það ekki komið í veg fyrir að einstakir fjölmiðlar eða ritstjórnir hafi sett sér sínar eigin siðareglur. Í sumum tilfellum er um að ræða starfsreglur sem eru mun ítarlegri en siðareglur BÍ. Svo virðist hins vegar að það sé tilviljanakennt hvort þessum starfsreglum er beitt eða hversu vel þekktar þær eru innan viðkomandi ritstjórna. Þannig hefur verið upplýst að sú starfsregla 365 miðla að geta þess ávalt þegar eigendur fjölmiðilsins áttu í hlut varð smám saman marklaus eftir því sem eigendurnir urðu umsvifameiri í þjóðfélaginu! Í dag er þessi regla ekki virk þó reglunum hafi ekki verið breytt.
Erlendis eru einstakir fjölmiðlar með sínar eigin siða- og starfsreglur og oft frekar litið til þeirra en hinna almennu siðareglna starfsstétta. Það tekur til dæmis drjúga stund að kynna sér starfsreglur breska ríkisútvarpsins, BBC, sem finna má á http://www.bbc.co.uk/guidelines/editorialguidelines/guidelines/. Reglurnar eru í 19 meiginköflum með hvorki fleiri né færri en 181 undirliðum. Það má velta fyrir sér hve vel gengur að kynna slíkar reglur eða hafa þær í heiðri.
Einfaldar reglur eða ítarlegar
Í eina tíð var það talið til bóta að hafa einfaldar siðareglur og láta Siðanefnd eftir að túlka þær. Fyrir því talaði Þorsteinn Gylfason heimsspekingur sem lengi vel veitti Siðanefnd forstöðu. Lík sjónarmið hafa ríkt varðandi íslensku stjórnarskránna sem einnig hefur verið til endurskoðunar mjög lengi. Hvorki siðareglunum né stjórnarskránni verður þó kennt um efnahagshrunið 2008, svo það fari ekki á milli mála.
Samanburður sem Björn Vignir Sigurpálsson, formaður Siðanefndar BÍ, gerði á siðareglum Íslands, Finnlands, Svíþjóðar, Noregs, Danmerkur og hjá PCC í Bretlandi leiddi í ljós að allar þessar siðareglur voru ítarlegri en Siðareglur BÍ. Því má segja að þær tillögur sem nefnd undir forystu Birgis Guðmundssonar hefur unnið að séu að vinna í þeim anda að afmarka nánar þá umgjörð sem siðareglur setja starfi blaðamanna. Til þess þarf ítarlegri reglur en núverandi reglur og talsvert ítarlegri en t.d. Jakob Bjarnar Grétarsson hefur kynnt og eru þær þó góðra gjalda verðar.
Við endurskoðun á siðareglum BÍ er nauðsynlegt að fyrir liggi hverjar eru hinar helgu skyldur starfsins; sannleikur, frelsi, réttlæti og heiðarleiki. - Í senn til þess að blaðamenn sjálfir hafi þar sína stefnuskrá og ekki síður til að almenningur skilji hvað sé í húfi þegar kemur starfi blaðamanna. Sömuleiðís er nauðsynlegt að hafa í huga að siðareglunum er ætlað að vernda notendur fjölmiðla, heimildarmenn og þá sem umfjöllun beinist að hverju sinni.
Undanfarið hefur stjórn BÍ staðið fyrir kynningu og umræðum vegna endurskoðunar á siðareglum. Það starf verður eflt fram að aðalfundi BÍ þar sem nýjar reglur líta vonandi ljós.
Sigurður Már Jónsson, varaformaður stjórnar BÍ
