:::PRESS.IS:::

Jóhann Hauksson

Einn áhrifamesti heimspekingur 20. aldarinnar, Ludwig Wittgenstein, sagði eitt sinn eitthvað á þessa leið: Hugsum okkur spil sem er þannig úr garði gert að sá sem hefur leikinn vinnur alltaf.  Meðan engum er  þetta ljóst er um spil að ræða og leiknum er haldið áfram. En í þeirri andrá sem mönnum verður ljóst hvernig í pottinn er  búið hættir spilið að vera spil og verður eitthvað annað. Vitundin hefur þar með breytt veruleikanum.
Þessa hugsun Wittgensteins er ágætt að hafa í huga þegar meta skal hlutverk og frammistöðu blaðamanna og fjölmiðla árin og mánuðina fyrir bankahrunið haustið 2008. Almenningur hefði sjálfsagt gripið í taumana hefði hann verið meðvitaður um að bólan, sem á endanum olli bankahruninu, myndi á endanum springa framan í hann.
Ekki verður hjá því komist að horfa til þess að fjölmiðlar og blaðamenn hafa raunverulega það hlutverk að upplýsa almenning um það “hvernig allt er í pottinn búið”.

Blaðamenn eru stundum kallaðir varðhundar lýðræðisins. Vera má að slík fullyrðing sé gildishlaðin, en staðhæfingin á jafn vel við og staðhæfing um að blaðamenn hljóti í störfum sínum ávallt að stuðla að bættum mannréttindum.
Síðustu 15 ár fyrir bankahrun fylgdu stjórnvöld einkavæðingar- og afskiptaleysisstefnu. Þetta var ekki endilega svar við óskum almennings heldur pólitísk stefna. Einkavæðing er ákvörðun yfirvalds sem krefst hollustu manna við að hrinda breytingunum í framkvæmd og viðhalda breytingunum eftir að þær hafa verið knúnar fram.
Útrás íslenskra fjármálafyrirtækja krafðist með líkum hætti hollustu við stefnu og málstað. Hollustan er leidd fram, til dæmis með fyrirheitum um umbun eða hótun um starfsmissi eða skertar framavonir í starfi. Umgjörðin var eftirlitsleysi.
Sænska blaðakonan og rithöfundurinn Ann Charlott Altstadt heldur því fram að lýðræði og hollusta kallist á: “Þegar lýðræðinu hnignar sýna menn meiri hollustu.”
Fulllyrðingin á vel við um þá óheillabraut sem íslenska þjóðfélagið hefur fetað undanfarna tvo áratugi eða svo. Hluta þeirrar þróunar er lýst í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.
Hafi hollusta almennt aukist í íslensku þjóðfélagi síðustu árin fyrir bankahrun ber slíkt vott um að lýðræðið hafi jafnframt átt á brattan að sækja samkvæmt framansögðu.
Ann Altstadt lýsir hollustunni á áhugaverðan hátt:
“Hollustan sem við eigum að sýna liggur lóðrétt; hollustan er við atvinnurekandann en ekki við starfsfélagana eða samfélagið. – Hollusta innan úrvalshóps æðstráðenda liggur hins vegar lárétt; þar sýna stjórnendurnir hverjir öðrum tryggð og hollustu. Þar tryggja menn hver öðrum eftirsóttar stöður, jafnvel þótt þeir hafi framið afglöp og klúðrað málum. Þeir stjórnarmenn, sem örlátir eru á kaupauka fyrir forstjórana, fá það ríkulega endurgoldið.”[i]

Þegar borgararnir neyðast til þess að þegja, til dæmis á vinnustöðum sínum kemur það ekki aðeins í veg fyrir að hægt sé að afhjúpa undirferli, misnotkun og óreiðu. Rök þöggunarinnar ýta undir stalínistískt skipulag þar sem yfirmennirnir fá aðeins að heyra ritskoðaðar útgáfur af raunveruleikanum og fá alltaf rétt svör hjá valdhlýðnum jábræðrum. Þetta er skipulag sem dæmt er til þess að liðast í sundur innan frá.
Vinnustaðir íslenskra fjölmiðla geta fallið undir þessa lýsingu, Ríkisútvarpið ekkert síður eftir að því var breytt í opinbert hlutafélag. Þar má segja að niðurskurður og breytt rekstrarfyrirkomulag kalli fram  hollustu starfsmanna  sem leysir lýðræðislegri starfshætti af hólmi.
Það er sérkennilegt hversu illa tekst að efla lýðræðisvitund innan fjölmiðla þar sem “varðhundar lýðræðisins” starfa.  Lýðræðisgildin eru í hávegum höfð en það er eins og lyðræðið þori aldrei inn fyrir þröskuldinn hjá íslenskum fyrirtækjum. Ekki heldur fjölmiðlunum.

En vinnustaðalýðræði ræður ekki úrslitum um árangur íslenskra fjölmiðla við að þjóna almenningi og sannleikanum.  Hafa ber hugfast að stjórnkerfið allt,  stofnanir og fyrirtæki eru öll brennd marki lóðréttrar hollustu við yfirvald líkt og fyrirtæki á almennum markaði. Viðfangsefni fjölmiðlanna eru innan íslenska kunningjakapítalismans og nálægð þeirra við stjórnvaldið, stofnanir eða stjórnendur fyrirtækja margfaldar neikvæð áhrif þessara einkenna og aðstæðna ef þeir láta undir höfuð leggjast að skapa sér faglega varnarmúra gegn kælandi og þaggandi áhrifum hollustunnar.
Hverjum sýna blaðamenn hollustu utan vinnustaðar síns? Er hollusta þeirra lóðrétt í skilningi Altstadt eða lárétt?  Sæta þeir þöggun? Ef svo: Við hvað eru þeir hræddir?
Nútímasamfélag ætti að geta fundið leiðir til þess að vefa saman í eina heild lýðræði og vinnu. Líka vinnu blaða- og fréttamanna. Næring lýðræðisins er upplýsing og upplýsing er andstæða þöggunarinnar og lyginnar. Þannig er lýðræðið samofið tjáningarfrelsinu. Spyrja má hvort fjölmiðlar verði ekki að byrja á því að aflétta þöggun hjá sjálfum sér.
Bandaríski félagsvísindamaðurinn Richart Sennett hefur fjallað um “tæringu persónleikans” í samnefndri bók. Hann segir að þvert gegn því sem margir stjórnendur haldi, hafi margar athuganir leitt í ljós að á vinnustöðum, þar sem tekist er á um hlutina með opnum hætti í orðræðu milli starfsmanna og stjórnenda, er mun líklegra að sterk bönd og samheldni myndist  en þar sem stjórnendur halda fast við einhliða skipanir að ofan.
Af þessu leiðir að árangur og velgengni  fyrirtækja er venjulega verk óttalausra starfsmanna sem bera höfuðið hátt og leyfist að draga sínar ályktanir og tefla þeim fram í orðræðu við yfirmenn sem aðra.[ii]

Valdið yfir upplýsingunum
Norski fræðimaðurinn Thomas Mathiesen fjallar um réttinn, völd og áhrif í bók sem hann gaf út 1985. Hann telur að réttarfar sé í rauninni afsprengi baráttunnar milli ólíkra hagsmuna. Þeir sem ná yfirhöndinni fá tækifæri og öll ráð á sína hendi til þess að móta forsendur réttarfarsins og þróa það.
Mathiesen segir að lýðræðislega kjörin stjórnvöld geti helst ekki talað fyrir sérhagsmunum. Þeim er þar af leiðandi tamt að klæða sérhagsmunina í búning almannahagsmuna. Látið er líta svo út sem framkvæmdavaldið sé ævinlega notað almenningi til heilla.
Nefna má núgildandi vatnalög sem dæmi um einmitt þetta, en þau voru afsprengi samstjórnar Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins og tóku gildi árið 2006. Nú er ætlunin að afnema þessi lög þar eð þau eru ekki talin tryggja almannahagsmuni. Spyrja má hvort þau hafi verið skraddarasniðin að hagsmunum manna sem vildu nýta vatnsréttindi án sérstaks kostnaðar eða auðlindagjalds.
Ráðherrum er einnig tamt að skýla sér á bak við hlutleysisímynd og tillitsemi við hópa sem standa höllum fæti í samfélaginu. 
Mathiesen álítur með öðrum orðum að stjórnvöld noti virta og þekkta lögfræðinga beinlínis til þess að klæða vilja sinn og ákvarðanir í búning almannahagsmuna og hlutleysis. Þá  fyrst hafi ýmis umdeild og stórpólitísk mál í Noregi fengið á sig almennan og réttarfarslegan hlutleysisblæ þegar virtir lögfræðingar höfðu greitt þeim leið með því að fara sínum faglegu höndum um málin. Þetta er þversögn, því fagleg hlutleysisímynd lögfræðingastéttarinnar gegnir með þessu móti pólitísku hlutverki sem varla getur talist hlutlaust. Virtir lögfræðingar eru keyptir til þess að slá ryki í augu kjósenda, sýna sérhagsmuni sem almannahagsmuni og hlutdrægni sem hlutleysi.
Ef lýsing Mathiesens er rétt blasir við umtalsverður vandi fjölmiðla sem reyna að styðja fingri á valdakerfið, baktjaldamakk og þræði áhrifa sem sjást illa á yfirborði þjóðfélagsins.
Í fámenni íslenska þjóðfélagsins bætist við, að á sumum sviðum er óhægt um vik að sannreyna og fá álit þriðja aðila. Þetta á til dæmis ágætlega við um fiskifræðina sem er í raun grunnur hins umdeilda fiskveiðistjórnunarkerfis. Hverja getur blaðamaður spurt aðra en sérfræðinga á Hafrannsóknastofnuninni? Er sú stofnun ekki skipulagslega samofin stjórnkerfinu og hagsmunasamtökum?
Blaðamenn hræðast að ræða við og hafa eftir þeim sem andmæla rétttrúnaði á hinum ýmsu sviðum, en einmitt þannig styrkja þeir einsleitnina og vinna sjálfir með þögguninni.  
Í 8. bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið er ályktað á eftirfarandi hátt um þessi atriði:
Fjölmiðlar eru háðir því að eiga greiðan aðgang að upplýsingum og hafa traust tengslanet í samfélaginu. Þetta brást í aðdraganda bankahrunsins. Upplýsingafulltrúar í fullu starfi hjá fjármálafyrirtækjum gerðu sitt til að skekkja myndina og embættismenn í stjórnkerfinu og margir sérfræðingar í háskólum voru ófúsir til að tjá sig. Þetta gerði fjölmiðlum erfitt um vik bæði við að afla upplýsinga og að greina þær. Loks var jarðvegur fyrir gagnrýni í samfélaginu ekki frjór, sumpart vegna þess að fjölmiðlar náðu ekki að upplýsa almenning um stöðu mála.

Fátækt fjölmiðla
Loks má nefna að slakur fjárhagur íslenskra fjölmiðla er grafalvarlegur vandi í hugum þeirra sem standa vilja vörð um lýðræðið. Þessum vanda er lýst í öllum skýrslum síðari ára um fjölmiðla og eru það ófáar blaðsíður. Þeir telja þróunina ógnvænlega og halda því fram að háleitum hugmyndum um aukið fjölræði (dreifðara eignarhald) og aukna fjölbreytni í fjölmiðlun hafi nú þegar verið úthýst. Með vaxandi fjárhagslegum þrengingum fjölmiðla tekur við ódýrt raunveruleikasjónvarp í stað vandaðs efnis. Netheimar og bloggheimar vaxa þar sem gæðum er varpað á dyr og engin leið verður lengur að sannreyna hvað séu raunverulegar og sannreynanlegar upplýsingar og hvað ekki. Sannleikur verður sannlíki. Grunnhyggni og yfirborðsmennska fátækra fjölmiðla tekur við af rannsóknarblaðamennsku og djúpköfun í þágu gagnsæis og lýðræðis.

Nick Davies, fyrrum rannsóknarblaðamaður á breska blaðinu Guardian og Observer gaf út metsölubókina “Flat Earth News”. Davies skoðaði athuganir frá háskólanum í Cardiff þar sem menn höfðu lagst yfir innihald fjölmiðlanna. Eins og við var að búast voru niðurstöðurnar þær að frétta- og blaðamenn hefðu yfirleitt engann tíma til að grafast fyrir um mál og sannreyna upplýsingar. Þess í stað væru þeir æ háðari fréttatilkynningum frá stjórnvöldum eða fyrirtækjum sem hefðu ekki annað að leiðarljósi en að baða sig í jákvæðu ljósi og koma sér vel við notendur sem mengaðir eru af upplýsingaþjóðfélaginu og heimta meiri skemmtan – “infotainment”.[iii]

Bent hefur verið á að með aukinni samþjöppun á fjölmiðlamarkaði, samdrætti í blaðaútgáfu og ótryggari tekjum hafi miðlarnir reynt að draga úr kostnaði, meðal annars með því að ráða yngsta og um leið ódýrasta fólkið til verka.
Adrian White hjá Alþjóða blaðamannasambandinu hefur varkið athygli á að auglýsingar dreifist nú í æ fleiri staði með tilkomu netsins og auglýsendur finni sér nýjar leiðir að neytendunum.Við þetta rýrna auglýsingatekjurnar sem hefðbundnu fjölmiðlarnir verða að gera sér að góðu. Þetta stuðlar  einnig að því að þeir sem ráða fjármagni í fjölmiðlun leggja sig æ meir eftir að framleiða dagskrá sem hentar notendum og bloggurum. Áherslan eykst á æsifréttir og hégómlega fróðleiksmola.
Hér hefur verið drepið á þrjú atriði sem skipta miklu máli fyrir stöðu og afkomu íslenskra fjölmiðla á næstu árum:
Í fyrsta lagi hefur verið rætt um hollustu, þöggun og lýðræði. 
Í öðru lagi vald og kerfisbundnar tilraunir til þess að halda upplýsingum frá almenningi og hamla þannig gegn gagnsæi.
Í þriðja lagi er hér minnst á ótryggan fjárhag fjölmiðla og versnandi gæði.

Um þessi þrjú atriði má álykta þrennt:
· Fréttir eru dýr afurð fjölmiðla. Versnandi fjárhagur þeirra er blaðamönnum mótdrægur á ýmsa lund og skaðar gæði fréttaöflunar og úrvinnslu.
· Hagsmunaöfl utan fjölmiðlanna, í stjórnmálum og á almennum markaði vinna gegn birtingu óþægilegra upplýsinga eða stýra upplýsingaflæði með beinum eða óbeinum hætti, stundum með spuna eða “disinformation” (sannlíki).
· Blaðamenn eru eins og annað fólk; þeir eru partur af samfélagi sem kann að vera spillt. Þeir geta misst sjónar á grunngildum blaðamennskunnar með þöggun og hollustu við vald innan og utan vinnustaðar síns.

Varnir gegn ofangreindum hneigðum hljóta að felast í auknu sjálfstæði blaðamennskunnar innan ritstjórna fjölmiðlanna sem og auknum faglegum kröfum og stuðningi í þeim efnum frá háskólasamfélaginu, Blaðamannafélagi Íslands. Ekki er heldur hægt að útiloka að unnt sé að styrkja faglega stöðu blaða- og fréttamennsku með lagabreytingum.

[i] Endursögnin er úr ritgerðinni “Tig, annars får du sparken” (Þegi þú, annars verður þú rekinn!) eftir  Ann Charlott Altstadt, en hún birtist í greinasafninu “Tyst” (2006) þar sem rithöfundar, blaða- og  fræðimenn fjalla um þöggun, lýðræði og tjáningarfrelsi í Svíþjóð samtímans. Meðal höfunda eru hinn kunni slóvenski heimspekingur, Slavoj Zizek og rússneska blaðakonan Anna Politkovskaja, sem myrt var í Moskvu árið 2006.

[ii]Bók Richards Sennett, sem hér er vísað til, heitir á frummálinu The Corrosion of Character og kom fyrst út árið 1998.

[iii]Í fyrirlestri Þorbjörns Broddasonar og Ragnars Karlssonar á alþjóðlegu ráðstefnunni „After the goldrush“ í lok maí 2010 kom fram að um þessar mundir eru almannatenglar (spunameistarar, PR-fólk, upplýsingafulltrúar) og starfandi blaða- og fréttamenn jafn margir í landinu eða  271 í hvorum hóp.