Skotgrafapólitíkin
Aðsent - 02.janúar 2004
Hér á eftir birtist grein Birgis Guðmundssonar um eignarhald fjölmiðla og hina pólitísku umræðu sem birtist í Fréttablaðinu í morgun, 2. janúar.SKOTGRAFAPÓLITÍKIN
Birgir Guðmundsson stjórnmálafræðingur skrifar um eignarhald á fjölmiðlum
Eins og venjulega spunnust fjörugar umræður milli stjórnmálaforingjanna á gamlársdag þegar þeir fóru á milli ljósvakamiðlanna og gerðu upp árið, líðandi stund og framtíðina. Þessi fyrirferð leiðtoganna breytist raunar ekki mikið ár frá ári og sami andinn og stíllinn svífur yfir vötnunum – í orði kveðnu eru menn á léttu nótunum en undir niðri má greina glóandi pólitískan hraunmöttulinn sem annað slagið brýst upp á yfirborðið. Fyrir rúmu ári sáum við þetta þegar Össur karphéðinsson og Davíð Oddsson kölluð hvern annan dóna í landsfrægum tvíleik í Kryddsíldinni á töð 2. Í fyrradag virtist þetta ætla að endurtaka sig á svipðum stað og tíma í útsendingunni, en þessir foringjar sáu hins vegar að sér og hættu að hrópast á rétt áður en það varð yfirgengilega vandræðalegt. Tilefni orðaskaks þeirra Davíðs og Össurar að þessu sinni var spurningin um eignarhald fjölmiðla og hvort nauðsynlegt væri að setja um það sérstakar reglur.
Í sjálfu sér er ekki nema gott eitt um það að segja að þessir ágætu stjórnmálaforingjar skuli kallast á í áramótaþætti þar sem auk þes er ætlast til að menn séu skemmtilegir og láti hitt og þetta flakka. Það vekur hins vegar með manni dálítinn ugg að ýmislegt bendir til að umræðan og hugsanleg lagasetning um þetta stórmál, muni einkennast af þessum “minns” og “þinns” stíl. Það væri hins vegar afskaplega misráðið ef svo yrði.
Íslensk stjórnmál (eins og raunar víða annars staðar) hafa mjög ríka tilhneigingu til að enda í skotgröfum þar sem menn skipta sér upp í fylkingar líkt og á íþróttakappleik. Það hafa orðið miklar breytingar í þjóðfélaginu, einkum á sviði viðskipta og valdatengsla þar sem nýtt auðmagn hefur komið til og riðlað gamalgróinni þjóðfélagsskipan. eð nokkurri einföldun má segja að í pólitíkinni hefur umræðan þróast þannig að hægrimenn hafa haft tilhneigingu til að skipa sér í lið með gamla auðmagninu og ýmsir miðju- eða vinstri menn hafa farið í skotgrafirnar með nýja auðmagninu og haldið uppi nánast skilyrðislausum vörnum fyrir það.
Fjölmargar spurningar
Fjölmiðlar gegna mjög sérstöku hlutverki í þjóðfélaginu og það er auðvitað full ástæða til að fara reglulega yfir það hvort setja beri skorður við eignarhaldi eins og tíðkast mjög víða. Hins vegar má sú endurskoðun ekki fara fram undir formerkjum skotgrafahernaðar eða átaka viðskiptapólitískra blokka. Þessi umræða er ekki séríslensk, heldur alþjóðleg. Í hinni alþjóðlegu umræðu eru það lýðræðisrökin sem skipta máli, spurningin um að tryggja eðlileg skoðanaskipti og sem mesta fjölbreyttni í fjölmiðlum. Og það getur verið mjög flókið mál. Fjölmiðlar eru fyrirtæki og þurfa að hafa tryggar rekstrarforsendur, sem margir eigendur segja að náist aðeins með samþjöppun eignarhalds og hagræðingu. korður við samþjöppun gætu þannig beinlínis leitt til minni fjölbreyttni. Hvert á hlutverk ríkisins að vera? Á þá ríkið að fara út af fjölmiðlamarkaði eða jafnvel að koma í ríkari mæli inn á hann? Á t.d. að taka upp blaðastyrki líkt og á Norðurlöndunum þar sem næst stærsta blaðinu á tilteknu markaðssæði (Mogganum?!) er hjálpað fjárhagslega til að ekki verði valtað yfir það? Er kannski hægt að ná lýðræðismakmiðunum með því að tryggja stöðu og sjálfstæði blaðamanna gagnvart eigendum sínum eins og dr.Herdís Þorgeirsdóttir hefur talað um? Þannig mætti lengi telja upp spurningar, sem skipta máli í þessu samhengi. En til að geta fjallað um þær af viti er það alger forsenda, að menn að fari upp úr skotgröfunum.
Nefnd um eignarhald
Tómas Ingi Olrich, þáverandi menntamálaráðherra, skipaði nefnd fyrir nokkrum dögum til að gera tillögur varðandi þetta mál. Nefndin fékk 8 vikur til að ljúka störfum! Það er lítill tími fyrir svo vandasamt verk og þessi flýtir veldur tortryggni. Það vinnur að vísu gegn tortryggninni að í nefninni eru grandvarir einstaklingar, sem breytir þó ekki því að samsetning hennar, bæði pólitísk og fagleg, hefur þegar vakið upp spurningar og grunsemdir um að skotgrafasjónarmiðin hafi ráðið för hjá ráðherranum. Þær efasemdir magnast upp þegar haft er í huga að komin var fram í þinginu tillaga frá þingmanni instri grænna um sambærilega nefnd, sem þá hefði væntanlega verið skipuð með öðrum hætti og starfað á vegum þingsins en ekki framkvæmdavaldsins. Full ástæða er til að halda því máli til streitu með einhverjum hætti, enda nauðsynlegt að fá víðtæka sátt um þetta mál.
Eins og svo oft áður mun það því koma til kasta Alþingis – væntanlega á þessu vorþingi – að taka afstöðu til þess hvort sérstakrar lagasetningar er þörf varðandi eignarhald á fjölmiðlum. Brýnt er að þingmenn nái að hefja sig upp yfir dægurþrasið og ræði þetta mál fyrst og fremst út fá lýðræðissjónarmiði og hagsmunum heildarinnar, en ekki út frá þröngum flokkshagsmunum eða hagsmunum einhverra viðskiptablokka sem þeir kunna að tengjast.
Birgir Guðmundsson stjórnmálafræðingur skrifar um eignarhald á fjölmiðlum
Eins og venjulega spunnust fjörugar umræður milli stjórnmálaforingjanna á gamlársdag þegar þeir fóru á milli ljósvakamiðlanna og gerðu upp árið, líðandi stund og framtíðina. Þessi fyrirferð leiðtoganna breytist raunar ekki mikið ár frá ári og sami andinn og stíllinn svífur yfir vötnunum – í orði kveðnu eru menn á léttu nótunum en undir niðri má greina glóandi pólitískan hraunmöttulinn sem annað slagið brýst upp á yfirborðið. Fyrir rúmu ári sáum við þetta þegar Össur karphéðinsson og Davíð Oddsson kölluð hvern annan dóna í landsfrægum tvíleik í Kryddsíldinni á töð 2. Í fyrradag virtist þetta ætla að endurtaka sig á svipðum stað og tíma í útsendingunni, en þessir foringjar sáu hins vegar að sér og hættu að hrópast á rétt áður en það varð yfirgengilega vandræðalegt. Tilefni orðaskaks þeirra Davíðs og Össurar að þessu sinni var spurningin um eignarhald fjölmiðla og hvort nauðsynlegt væri að setja um það sérstakar reglur.
Í sjálfu sér er ekki nema gott eitt um það að segja að þessir ágætu stjórnmálaforingjar skuli kallast á í áramótaþætti þar sem auk þes er ætlast til að menn séu skemmtilegir og láti hitt og þetta flakka. Það vekur hins vegar með manni dálítinn ugg að ýmislegt bendir til að umræðan og hugsanleg lagasetning um þetta stórmál, muni einkennast af þessum “minns” og “þinns” stíl. Það væri hins vegar afskaplega misráðið ef svo yrði.
Íslensk stjórnmál (eins og raunar víða annars staðar) hafa mjög ríka tilhneigingu til að enda í skotgröfum þar sem menn skipta sér upp í fylkingar líkt og á íþróttakappleik. Það hafa orðið miklar breytingar í þjóðfélaginu, einkum á sviði viðskipta og valdatengsla þar sem nýtt auðmagn hefur komið til og riðlað gamalgróinni þjóðfélagsskipan. eð nokkurri einföldun má segja að í pólitíkinni hefur umræðan þróast þannig að hægrimenn hafa haft tilhneigingu til að skipa sér í lið með gamla auðmagninu og ýmsir miðju- eða vinstri menn hafa farið í skotgrafirnar með nýja auðmagninu og haldið uppi nánast skilyrðislausum vörnum fyrir það.
Fjölmargar spurningar
Fjölmiðlar gegna mjög sérstöku hlutverki í þjóðfélaginu og það er auðvitað full ástæða til að fara reglulega yfir það hvort setja beri skorður við eignarhaldi eins og tíðkast mjög víða. Hins vegar má sú endurskoðun ekki fara fram undir formerkjum skotgrafahernaðar eða átaka viðskiptapólitískra blokka. Þessi umræða er ekki séríslensk, heldur alþjóðleg. Í hinni alþjóðlegu umræðu eru það lýðræðisrökin sem skipta máli, spurningin um að tryggja eðlileg skoðanaskipti og sem mesta fjölbreyttni í fjölmiðlum. Og það getur verið mjög flókið mál. Fjölmiðlar eru fyrirtæki og þurfa að hafa tryggar rekstrarforsendur, sem margir eigendur segja að náist aðeins með samþjöppun eignarhalds og hagræðingu. korður við samþjöppun gætu þannig beinlínis leitt til minni fjölbreyttni. Hvert á hlutverk ríkisins að vera? Á þá ríkið að fara út af fjölmiðlamarkaði eða jafnvel að koma í ríkari mæli inn á hann? Á t.d. að taka upp blaðastyrki líkt og á Norðurlöndunum þar sem næst stærsta blaðinu á tilteknu markaðssæði (Mogganum?!) er hjálpað fjárhagslega til að ekki verði valtað yfir það? Er kannski hægt að ná lýðræðismakmiðunum með því að tryggja stöðu og sjálfstæði blaðamanna gagnvart eigendum sínum eins og dr.Herdís Þorgeirsdóttir hefur talað um? Þannig mætti lengi telja upp spurningar, sem skipta máli í þessu samhengi. En til að geta fjallað um þær af viti er það alger forsenda, að menn að fari upp úr skotgröfunum.
Nefnd um eignarhald
Tómas Ingi Olrich, þáverandi menntamálaráðherra, skipaði nefnd fyrir nokkrum dögum til að gera tillögur varðandi þetta mál. Nefndin fékk 8 vikur til að ljúka störfum! Það er lítill tími fyrir svo vandasamt verk og þessi flýtir veldur tortryggni. Það vinnur að vísu gegn tortryggninni að í nefninni eru grandvarir einstaklingar, sem breytir þó ekki því að samsetning hennar, bæði pólitísk og fagleg, hefur þegar vakið upp spurningar og grunsemdir um að skotgrafasjónarmiðin hafi ráðið för hjá ráðherranum. Þær efasemdir magnast upp þegar haft er í huga að komin var fram í þinginu tillaga frá þingmanni instri grænna um sambærilega nefnd, sem þá hefði væntanlega verið skipuð með öðrum hætti og starfað á vegum þingsins en ekki framkvæmdavaldsins. Full ástæða er til að halda því máli til streitu með einhverjum hætti, enda nauðsynlegt að fá víðtæka sátt um þetta mál.
Eins og svo oft áður mun það því koma til kasta Alþingis – væntanlega á þessu vorþingi – að taka afstöðu til þess hvort sérstakrar lagasetningar er þörf varðandi eignarhald á fjölmiðlum. Brýnt er að þingmenn nái að hefja sig upp yfir dægurþrasið og ræði þetta mál fyrst og fremst út fá lýðræðissjónarmiði og hagsmunum heildarinnar, en ekki út frá þröngum flokkshagsmunum eða hagsmunum einhverra viðskiptablokka sem þeir kunna að tengjast.
