Hvers vegna er kæruaðild til siðanefndar BÍ bundin við þá sem eiga hagsmuna að gæta?

Samkvæmt 13. gr. siðareglna Blaðamannafélags Íslands getur hver sá sem telur að blaðamaður hafi brotið gegn reglunum kært ætlað brot blaðamanns til siðanefndar félagsins. Samkvæmt ákvæðinu er það skilyrði fyrir kæru að sá sem leggur hana fram eigi hagsmuna að gæta af því ætlaða broti sem hún beinist að. Í þessu skilyrði felst að kæruaðild er bundin við þá aðila sem eiga sérstakra hagsmuna að gæta umfram aðra af þeirri fjölmiðlaumfjöllun sem er viðfangsefni kærumáls fyrir siðanefndinni og að kærum frá aðilum sem ekki eiga slíkra hagsmuna að gæta verður vísað frá nefndinni.

Það leiðir af framangreindu fyrirkomulagi að fjölmiðlaumfjöllun sem varðar einungis almannahagsmuni, án þess að tilteknir einstaklingar eða lögaðilar eigi sérstakra hagsmuna að gæta vegna hennar umfram aðra í samfélaginu, er að meginstefnu til undanskilin eftirliti siðanefndarinnar, enda í slíkum tilvikum ekki til að dreifa neinum aðilum sem átt gætu aðild að kæru til nefndarinnar. Að baki þessu fyrirkomulagi býr það sjónarmið að um eðlisólík tilvik sé að ræða sem ólíkar reglur gilda um.

Þegar umfjöllun blaðamanns beinist að tilteknum einkaaðila sem nýtur verndar ákvæða stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs reynir á samspil tveggja stjórnarskrármæltra réttinda, þ.e. tjáningarfrelsis hlutaðeigandi blaðamanns og friðhelgi einkalífs þess eða þeirra einkaðila sem umfjöllunin beinist að. Þessu er öðruvísi farið þegar umfjöllun lýtur að almannahagsmunum án þess að réttur tiltekins eða tiltekinna einkaaðila til friðhelgi einkalífs sé í húfi. Umfjöllun um málefni tiltekinna einkaaðila er því, frá sjónarhóli stjórnarskrárinnar, frábrugðin umfjöllun um málefni sem ekki varða afmarkaða einkahagsmuni með beinum hætti. Af þessum greinarmun leiðir eftir atvikum að réttlæting fyrir inngripi í tjáningarfrelsi, þ.m.t. í formi niðurstöðu siðanefndar þar sem fundið er að störfum blaðamanns, kann oft að vera sterkari þegar umfjöllun beinist að hagsmunum sem njóta verndar ákvæða stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs og ríkara tilefni kann að vera fyrir hendi til slíkra inngripa en í tilvikum þar sem engir sambærilegir stjórnarskrárverndaðir hagsmunir eru í húfi.

Umfjöllun um einkahagsmuni og almannahagsmuni er ekki aðeins ólík í framangreindu tilliti, heldur einnig með tilliti til þeirra úrræða sem viðeigandi eru til að bregðast við umfjöllun sem ekki samrýmist siðareglum blaðamanna. Röng, meiðandi eða ósanngjörn umfjöllun um einkaaðila verður almennt ekki bætt með frekari opinberri umræðu. Þegar almannahagsmunir eiga í hlut er áframhaldandi opinber umræða, þar sem röng eða villandi umfjöllun er hrakin og leiðrétt, hins vegar oft áhrifaríkara úrræði en úrskurður siðanefndar. Einnig að þessu leyti er eðlilegt að gerður sé greinarmunur á umfjöllun um einkahagsmuni annars vegar og almannahagsmuni hins vegar.

Við mat á afmörkun kæruaðildar til siðanefndarinnar þarf loks að hafa í huga sjónarmið um skilvirkni nefndarinnar og áhrif málsmeðferðar fyrir nefndinni á störf blaðamanna. Eftir því sem kæruaðild er rýmri, þeim mun fleiri mál verður að ætla að komi til kasta nefndarinnar og þeim mun líklegra er að tiltekin fjölmiðlaumfjöllun sæti athugun nefndarinnar. Jafnvel þótt kæra til nefndarinnar leiði ekki til aðfinnslna við störf blaðamanns eru slíkar kærur, með tilheyrandi málsmeðferð fyrir nefndinni, íþyngjandi fyrir hlutaðeigandi blaðamann og til þess fallnar að hafa áhrif á störf hans. Með hliðsjón af hlutverki fjölmiðla og þeirri útbreiðslu sem ætla má að fjölmiðlaumfjöllun fái almennt má telja líklegt, ef kæruaðild væri ótakmörkuð, að málafjöldi hjá nefndinni myndi aukast verulega með tilheyrandi álagi fyrir nefndarmenn og áhrifum á störf blaðamanna.

Með því að takmarka kærurétt til nefndarinnar við þá aðila sem eiga sérstakra hagsmuna að gæta af hlutaðeigandi máli er gætt meðalhófs og eftirlit nefndarinnar afmarkað við þau tilvik þar sem það á best við. Sama leið hefur verið farin á öðrum Norðurlöndum þar sem sambærilegar reglur gilda um úrlausnaraðila á þessu sviði. Danska Pressenævnet vísar frá kærum þeirra sem ekki eiga lögvarða hagsmuni af umfjöllun, sænski Medieombudsmannen tekur aðeins til meðferðar kvartanir þeirra sem umfjöllun beinist að persónulega og hjá norsku Pressens Faglige Utvalg er að meginreglu áskilið samþykki þess sem umfjöllunin varðar. Þessi samhljómur er ekki tilviljun heldur endurspeglar hann sameiginlegan skilning á hlutverki siðanefnda fjölmiðla sem á sér stoð í framangreindum sjónarmiðum um tjáningarfrelsi og friðhelgi einkalífs.

Að lokum ber að geta þess að eftirlit af hálfu siðanefndar Blaðamannafélags Íslands er ekki eina eftirlitsúrræðið með störfum fjölmiðla. Löggjafinn hefur komið á fót almennu eftirliti á þessu sviði með lögum um fjölmiðla nr. 38/2011. Samkvæmt 7. gr. laganna annast fjölmiðlanefnd, sjálfstæð stjórnsýslunefnd, eftirlit samkvæmt lögunum og samkvæmt 1. mgr. 11. gr. skal erindum vegna ætlaðra brota á ákvæðum laganna beint til nefndarinnar, án þess að slík erindi þurfi að vera bundin við hagsmuni þess sem þau sendir, auk þess sem nefndin getur tekið upp mál að eigin frumkvæði. Starfssvið nefndarinnar er afmarkað við lögbundnar skyldur fjölmiðlaveitna og ber henni samkvæmt 10. gr. laganna að standa vörð um tjáningarfrelsi og rétt almennings til upplýsinga.